Co tak naprawdę wiemy o spektakularnej wyprawie Magellana, jednej z największych oraz najlepiej wyposażonych ekspedycji epoki wielkich odkryć geograficznych? O czasach, w których marynarze "bali się, że mogą dosłownie spaść poza krawędź świata. Wierzyli, że w morskich głębinach czają się potwory (...) Albo że gdy tylko przekroczą równik, wpłyną na wrzący ocean, w którym się ugotują". W jakich okolicznościach Magellan wyruszył na poszukiwanie Wysp Korzennych i co doprowadziło do jego bestialskiej śmierci? Niewiele wiedziałam o Ferdynandzie Magellanie, a raczej o Fernão de Magalhães, poza tym, że nieoczekiwanie opłynął świat dookoła, udowadniając kulistość Ziemi. Poza krawędź świata to szczegółowa relacja z tej wielkiej wyprawy, osadzona na tle historycznym epoki, pełna awanturniczych przygód, a także przedstawiająca postać Magellana jako odważnego dowódcy, jak i... niestety... wielkiego przegranego. Magellan miał wiele twarzy. Dał się poznać jako człowiek śmiało dążący do celu, nieznoszący półśrodków, z początku pełen ideałów i żywo krzewiący wiarę chrześcijańską (choć nie było to jego zadaniem). Nie stronił jednak od torturowania własnej załogi za różne przewiny, wydawania dziwnych poleceń, które nie podobały się kapitanom pozostałych statków, czy właśnie dokonywania tzw. "krucjaty Magellana". 

Poza krawędź świata to nie tylko historia jednego dowódcy, to obraz życia codziennego żeglarzy w XVI wieku, geopolitycznych zapędów Hiszpanii i Portugalii, królewskich spisków, buntowników, jak i morskiej wyprawy, która okazała się... odrobinę dłuższa niż przewidywano. Wyspy Korzenne (Moluki) były pożądaną destynacją Europejczyków, których kusiło pozyskanie nieznanych egzotycznych przypraw, jak i kontrola nad morskimi szlakami handlowymi (najlepiej z przesunięciem linii demarkacyjnej na korzyść własnych państw). Ferdynand Magellan, odrzucony przez rodzimą Portugalię, skłonił się ku Hiszpanii i dopiero tam uzyskał zgodę ówczesnego króla Karola na przewodzenie spektakularnej wyprawie w poszukiwaniu drogi na Moluki. 10 sierpnia 1519 roku z portu w Sewilli wypłynęło pięć statków Armady Molukańskiej, której dowodził Magellan płynący na głównej jednostce o nazwie Trinidad. Całą wyprawę opisał Antonio Pigafetta i głównie na jego dzienniku opiera się Laurence Bergreen. Pigafetta był pod wrażeniem osoby Magellana. Dokładnie jednak opisywał zmagania załogi, bunty kapitanów, tortury, ale również sam rejs, krajobrazy, a także poszukiwanie pewnej znaczącej cieśniny, którą później ochrzczono Cieśniną Magellana. Co istotne, swojej relacji nie urwał w momencie tragicznej śmierci Magellana na Filipinach. 

Również autor książki Poza krawędź świata doprowadza do końca całą wyprawę, której zwieńczeniem było wpłynięcie 6 września 1522 roku do portu tajemniczego statku widmo, Victorii, ostatniego żaglowca ocalałego z całej flotylli. To była długa i pod koniec już nużąca przeprawa. Opisy lądów, do których docierała załoga, kontakty z tubylcami, rozliczanie się po całej ekspedycji. Wszystko to przytłumiło początkowe poczucie ekscytacji towarzyszeniu tak ważnej w historii morskiej wyprawie odkrywczej. Poza tym... "Armada Molukańska zdobyła w końcu przyprawy, po które przypłynęła, ale utraciła duszę". Poza krawędź świata też utraciła duszę gdzieś po drodze, a ja straciłam do niej serce. Cieszę się jednak, że udało mi się przeczytać jakąkolwiek książkę o Magellanie, zaś pozycja Laurence'a Bergreena, choć przystępna — w moim odczuciu nie była tak wybitna jak Wyspa niebieskich lisów, czy Niezłomny. Wygląda na to, że wiele zależy jednak od głównego bohatera. 

***
Bergreen Laurence, Poza krawędź świata, tłum. Jan Pyka, Wydawnictwo Rebis, Poznań 2005, s. 408.

Nie wierzę, że to już schyłek 2025 roku. Jutro ostatni dzień grudnia. Że to wszystko znów tak szybko minęło. W tym roku nie planowałam żadnego czytelniczego podsumowania, ale szkoda mi pozostawić bez echa kilku tytułów, które okazały się dla mnie dość wyjątkowe. O ilości przeczytanych książek może na razie nie będę wspominać ツ Nie chcę robić sobie wyrzutów, że mogłabym przeczytać więcej. Jestem zdania, że liczy się jakość, a nie ilość, a właśnie z jakością było u mnie całkiem nieźle. 

Moją książką roku zdecydowanie zostało Miasto w chmurach Anthony'ego Doerra. Nie pisałam o niej na Przestrzeniach, bo nie potrafiłam ubrać w słowa ogromu wrażeń i emocji, które towarzyszyły mi podczas oraz po zakończeniu lektury. Być może, gdy przeczytam ją jeszcze raz (bo przeczytam), nabiorę większego dystansu. Miasto w chmurach to mój nieopisany tegoroczny zachwyt. Taką literaturę kocham. To ona sprawia, że czuję się czytelniczo spełniona. 

Inne doskonałe tytuły mijającego roku, to w kategorii literatura faktu/reportaż: Światu nie mamy czego zazdrościć. Zwyczajne losy mieszkańców Korei Północnej Barbary Demick oraz Hjem. Na północnych wyspach Ilony Wiśniewskiej. Z literatury pięknej: Rebeka Daphne du Maurier. Z fantastyki (a raczej sci-fi): Inwazja porywaczy ciał  Jacka Finney'a. Z kolei z horroru (ale z zabarwieniem sci-fi) najlepiej wypadła Martwa strefa Stephena Kinga. 

Pozostałe przestrzeniowe lektury, na które warto zwrócić uwagę:

Jaki będzie 2026 rok? 

Może mniej stabilny, bo szykuje się więcej obowiązków i zmian (zwłaszcza w drugiej połowie). Nie robię sobie wielkich czytelniczych planów i nie podejmuję się wyzwań, choć jak zwykle trochę mnie korci. Ostatnio mam większą ochotę na fantastykę (głównie science fiction). Chciałabym wrócić do Stanisława Lema, Philipa K. Dicka, ale również zabrać się za kolejne części Wiedźmina, jak i nadrobić dzieła Tolkiena. I tu chętnie pokażę Wam, co w tym roku znalazłam pod choinką:

Do przeczytania na Przestrzeniach tekstu w 2026 roku!